<\/p>\n\n\n\n
By w pe\u0142ni wyja\u015bni\u0107 czym s\u0105 Systemy-\u015awiaty \u2013 Immanuel Wallerstein<\/strong> musia\u0142 wielokrotnie dyskutowa\u0107 czym nie s\u0105. Przede wszystkim podnosi\u0142 wi\u0119c, \u017ce Systemy-\u015awiaty nie s\u0105 bynajmniej to\u017csame z systemem \u015bwiatowym[1]<\/sup><\/a>. Koncepcja World-Systems<\/em> zak\u0142ada bowiem istnienie odr\u0119bnego, pojedynczego bytu, w kt\u00f3rym system i \u015bwiat s\u0105 jedno\u015bci\u0105, a nie jak\u0105\u015b form\u0105 egzystowania pierwszego na drugim czy w obr\u0119bie drugiego. Nie mo\u017cna go zatem te\u017c myli\u0107 ze \u201e\u015bwiatami gospodarczymi<\/em>\u201d Fernanda Braudela<\/strong>[2]<\/sup><\/a>, tych mo\u017ce bowiem koegzystowa\u0107 kilka, niekoniecznie w ramach tego samego systemu. Przede wszystkim za\u015b World-Systems nie s\u0105 w \u017caden spos\u00f3b tym samym co imperium, nawet Imperium-\u015awiat, dla kt\u00f3rego kluczowy jest jednorodny komponent polityczny, podczas gdy System-\u015awiat to przede wszystkim Gospodarka-\u015awiat, charakteryzowana przez \u201eosiowy podzia\u0142 pracy<\/em>\u201d, czyli relacje gospodarcze mi\u0119dzy wyra\u017anym centrum i procesami\/obszarami peryferyjnym<\/strong>i[3]<\/sup><\/a>. W praktyce oznacza to, \u017ce po pierwsze nie tylko nasz\u0105, ale jedyn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 Systemu-\u015awiata stanowi kapitalizm, b\u0119d\u0105cy jego immanentn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105, tw\u00f3rc\u0105, tworzywem i skutkiem jednocze\u015bnie. Po drugie za\u015b, \u017ce kapitalizm Systemu-\u015awiata jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko sum\u0105 kapitalizm\u00f3w poszczeg\u00f3lnych jego sk\u0142adowych[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 1. Akumulacja, hierarchia, eksploatacja, polaryzacja i nier\u00f3wna wymiana<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n I. Wallerstein nie ukrywa\u0142 swojej inspiracji marksistowskiej, zarazem jednak podejmuj\u0105c niejednokrotnie polemik\u0119 z niekt\u00f3rymi pogl\u0105dami autora \u201eKapita\u0142u<\/em>\u201d, np. na temat wyst\u0119powania i znaczenia \u201epost\u0119pu<\/em>\u201d Faktycznie jednak my\u015bl I. Wallersteina pozostaje marksistowska w dw\u00f3ch kluczowych kwestiach: po pierwsze postrzegania akumulacji jako g\u0142\u00f3wnego i niesko\u0144czonego czynnika tworz\u0105cego i podtrzymuj\u0105cego Systemy- \u015awiaty[5]<\/sup><\/a>. Po drugie po drugie w zakresie uznawania za kluczowe relacji klasowych[6]<\/sup><\/a> i to nawet akceptuj\u0105c tak\u0105 kategoryzacj\u0119 pomi\u0119dzy pa\u0144stwami w obr\u0119bie System\u00f3w-\u015awiat\u00f3w[7]<\/sup><\/a>. Tak, ca\u0142e pa\u0144stwa r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 wyzyskiwa\u0107 \u2013 b\u0105d\u017a by\u0107 wyzyskiwane. To jeden z pierwszych, szalenie istotnych zw\u0142aszcza dla Polski wniosk\u00f3w I. Wallersteina. On sam zreszt\u0105 wyra\u017ca\u0142 to wprost, pisz\u0105c o transformacji po 1989 r.: \u201eW danym czasie tylko dla kilku pa\u0144stw z ogromnej liczby aspiruj\u0105cych pojawia si\u0119 przestrze\u0144 do poprawy swej pozycji w ramach \u015bwiatowej ekonomii. W Europie Wschodniej w latach 1990-tych szczeg\u00f3lnie Polacy, W\u0119grzy i Czesi liczyli, \u017ce znajd\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d tych wybranych. Pomylili si\u0119[8]<\/strong><\/sup><\/a><\/em>\u201d.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Inne charakterystyczne cechy tak rozumianego kapitalizmu to m.in. zaczerpni\u0119ta od Arghiriego Emmanuela \u201enier\u00f3wna wymiana[9]<\/strong><\/sup><\/a><\/em>\u201d, mimo up\u0142ywu pi\u0119ciu stuleci wci\u0105\u017c znakomicie ukrywana pod sloganami o \u201eracjonalnych wyborach<\/em>\u201d czy \u201eobop\u00f3lnych korzy\u015bciach<\/em>\u201d wszystkich uczestnik\u00f3w relacji kapitalistycznych (nie tylko handlowych). Kapitalizm cechuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c cechy wyst\u0119puj\u0105ce tak\u017ce w innych systemach, jak opieranie si\u0119 na triadzie \u201ehierarchia-wyzysk-polaryzacja<\/em>\u201d, kt\u00f3re jednak w\u0142a\u015bnie w ramach obecnego Systemu-\u015awiata s\u0105 elementami strategicznymi i funkcjonalnymi zarazem, nie za\u015b jak w innych przypadkach produktami ubocznymi polityki.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Jednym z cz\u0119\u015bciej dyskutowanych za\u0142o\u017ce\u0144 teorii System\u00f3w-\u015awiat\u00f3w \u2013 jest data ukszta\u0142towania si\u0119 kapitalizmu wskazywana przez I. Wallersteina na XVI stulecie, w po\u017cyczonym od Giovanni Arrighiego<\/strong> koncepcie \u201eprzed\u0142u\u017conego trwania<\/em>\u201d[10]<\/sup><\/a>. Autor wielokrotnie broni\u0142 przyj\u0119tej chronologii, oczywi\u015bcie te\u017c wprowadzaj\u0105c komplementarn\u0105 periodyzacj\u0119, zwi\u0105zan\u0105 tak z jego rozszerzaniem, jak i organizacj\u0105 wewn\u0119trzn\u0105. Generalnie System-\u015awiat rozszerza\u0142 si\u0119 poprzez inkorporacj\u0119 stref znajduj\u0105cych si\u0119 wcze\u015bniej poza jego obr\u0119bem. Reorganizacje za\u015b zwi\u0105zane by\u0142y ze zjawiskami opisanymi i wyliczonymi przez Miko\u0142aja Kondratieffa<\/strong> w ramach jego teorii d\u0142ugich fal[11]<\/sup><\/a>. W ramach trzech opisanych przez samego autora, w oparciu o dane statystyczne obserwowalne s\u0105 zmieniaj\u0105ce si\u0119 fazy wzrostu A i schy\u0142ku B, ka\u017cda trwaj\u0105ca oko\u0142o 30 lat. Zdaniem I. Wallersteina procesy te trwaj\u0105 nadal, za\u015b dla uzupe\u0142nienia obrazu na\u0142o\u017cy\u0107 je nale\u017cy na cykl hegemoniczny, pozwalaj\u0105cy wyr\u00f3\u017cni\u0107 okresy dominacji kolejno holenderskiej w XVII w., brytyjskiej w XIX wieku i ameryka\u0144skiej w wieku XX. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 1.1 \u201e\u2026niech co krwawy Hegemon?\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Jak wiemy \u2013 wg G. Arrighiego list\u0119 t\u0119 nale\u017ca\u0142oby wyd\u0142u\u017cy\u0107 o protokapitalistyczn\u0105 hegemoni\u0119 genue\u0144sk\u0105 na prze\u0142omie XIII\/XIV stulecia. To r\u00f3wnie\u017c G. Arrighi najlepiej chyba opisa\u0142 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy kolejnymi hegemonami i metodami ich realizacji[12]<\/sup><\/a>. Oto bowiem Genue\u0144czycy dzi\u0119ki swej rozprzestrzenionej diasporze zbudowali pot\u0119\u017cn\u0105 sie\u0107 kapita\u0142u, kt\u00f3ra w efekcie musia\u0142a by\u0107 traktowana jako r\u00f3wnorz\u0119dny partner nawet przez \u00f3wcze\u015bnie najsilniejsze pa\u0144stwa (zw\u0142aszcza iberyjskie), z powodzeniem wykorzystuj\u0105c do w\u0142asnej ekspansji ich rywalizacj\u0119 o aktywa finansowe, ponadto za\u015b poniek\u0105d wynajmuj\u0105c do realizacji zada\u0144 bardziej si\u0142owych, jak osi\u0105ganie cel\u00f3w politycznych, czyli finansowych w drodze wojen. Holendrzy udoskonalili ten system poprzez po\u0142\u0105czenie element\u00f3w wcze\u015bniejszych pa\u0144stw-miast\/republik kupieckich z w\u0142asnych w\u0142adztwem terytorialnym, co pozwoli\u0142o im odej\u015b\u0107 od konieczno\u015bci kupowania ochrony pa\u0144stwowej. Wy\u017cszo\u015b\u0107 brytyjska polega\u0142a z kolei na mo\u017cliwo\u015bci oparcia si\u0119 o w\u0142asne zdolno\u015bci produkcyjne, a wi\u0119c czynnik finansowy zosta\u0142 uzupe\u0142niony przemys\u0142owym. I wreszcie Stany Zjednoczone wysz\u0142y ju\u017c poza ramy w\u0142a\u015bciwe pa\u0144stwu narodowemu i \u2013 jak pisze G. Arrighi \u2013 zinternalizowa\u0142y ju\u017c nie tylko koszty finansowe (jak Genua), ochronne (jak Zjednoczone Prowincje), produkcyjne (jak UK), ale r\u00f3wnie\u017c koszty transakcyjne, w postaci kontroli globalnego rynku. Autor \u201eD\u0142ugiego Dwudziestego Stulecia<\/em>\u201d zauwa\u017cy\u0142 przy tym, \u017ce ka\u017cdy kolejny hegemon zdobywa\u0142 przewag\u0119 wykorzystuj\u0105c nie tyle strategi\u0119 deklasowanego poprzednika, co raczej jego zaprzesz\u0142ego rywala. Strategia holenderska by\u0142a wi\u0119c rozwini\u0119ciem weneckiej, Brytyjczycy na powr\u00f3t nawi\u0105zali do wzorc\u00f3w genue\u0144skich, za\u015b Amerykanie \u2013 do holenderskich.<\/strong> Czy\u017cby wi\u0119c czeka\u0142a nas teraz powt\u00f3rka imperialno\u015bci globalnego mocarstwa finansowo-handlowo-produkcyjnego na mod\u0142\u0119 brytyjsk\u0105? Wr\u00f3cimy jeszcze do tego pod koniec naszych rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Za\u0142o\u017cenie akumulacji, cykliczno\u015b\u0107, procesy powstawania i zast\u0119powania hegemonii oraz inkorporacyjny charakter ekspansji ukszta\u0142towa\u0142y jeden z najwa\u017cniejszych wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w kapitalistycznego Systemu-\u015awiata, czyli osiowy charakter pracy. Wyra\u017ca go sta\u0142a co do zasady relacja rdze\u0144-p\u00f3\u0142peryferie-peryferie,<\/strong> w ramach kt\u00f3rego dokonywany jest podzia\u0142 pracy, za czym z kolei idzie przep\u0142yw warto\u015bci dodatkowej, zawsze w kierunku pa\u0144stw i produkt\u00f3w o charakterze centralnym<\/strong>[13]<\/sup><\/a>. Samej zasady nie zmienia\u0142o faktycznie nawet istnienie pa\u0144stw deklaratywnie pozasystemowych, w tym zw\u0142aszcza komunistycznych, kt\u00f3re faktycznie pozostaj\u0105c we wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci z osiowym podzia\u0142em pracy i w relacjach handlowych z kapitalistycznym Systemem-\u015awiatem nie tylko nie mog\u0142y wytworzy\u0107 dla niego realnej alternatywy, ale w istocie funkcjonowa\u0142y w jego obr\u0119bie[14]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 1.2 Polska, Rosja, a System-\u015awiat<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n A zatem \u2013 mogliby\u015bmy uzna\u0107 \u2013 peryferyjna pozycja Polski okazuje si\u0119 by\u0107 nieuchronno\u015bci\u0105, skoro i tak historycznie nie mieli\u015bmy szans znale\u017a\u0107 si\u0119 poza Systemem-\u015awiatem? C\u00f3\u017c, s\u0119k w tym, \u017ce takie inkorporacje nie zachodzi\u0142y jednocze\u015bnie, ani w taki sam spos\u00f3b nawet w naszej cz\u0119\u015bci \u015bwiata.\u00a0R\u00f3\u017cnicom tym po\u015bwi\u0119ci\u0142 Wallerstein sporo miejsca w pierwszym tomie swojego opus magnum, \u201eThe Modern World-System:<\/em>\u00a0Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century<\/em>\u201d[15]<\/sup><\/a>.\u00a0Z naszego punktu widzenia najwa\u017cniejsze wydaje si\u0119 por\u00f3wnanie proces\u00f3w inkorporacyjnych proces\u00f3w Rzeczypospolitej i pa\u0144stwa moskiewskiego. Kluczow\u0105 i najwa\u017cniejsz\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 by\u0142o, i\u017c\u00a0polsko-litewskie klasy dominuj\u0105ce same za\u017c\u0105da\u0142y w\u0142\u0105czenia w obr\u0119b rodz\u0105cego Systemu-\u015awiata (czyli w\u00f3wczas europejskiej gospodarki \u015bwiatowej) i to od razu w najbardziej skrajnej formie, gospodarki maksymalnie otwartej<\/strong>. Wielki kryzys finansowy 1557 r., kt\u00f3ry na Zachodzie przyni\u00f3s\u0142 po prostu zast\u0105pienie jednych pot\u0119g bankierskich innymi \u2013 w Rzeczpospolitej trwale przetr\u0105ci\u0142 pozycj\u0119 protobur\u017cuazji, za\u015b coraz pot\u0119\u017cniejsza magnateria dostrzeg\u0142a w\u0142asny interes w przyj\u0119ciu przez Rzeczpospolit\u0105 pozycji konsekwentnie peryferyjnej. Mia\u0142o to oczywi\u015bcie znane konsekwencje zar\u00f3wno w zakresie struktury klasowej, jak i ustalonego systemu politycznego. A tak\u017ce, co rzadziej bywa poddawane w Polsce analizie \u2013 mia\u0142o sw\u00f3j wp\u0142yw na stan \u015bwiadomo\u015bci, zw\u0142aszcza religijnej Polak\u00f3w.\u00a0Inaczej bowiem ni\u017c Max Weber<\/strong>, uwa\u017caj\u0105cy, \u017ce pa\u0144stwa kapitalistyczne sta\u0142y si\u0119 takimi m.in. dzi\u0119ki etyce protestanckiej \u2013 I. Wallerstein i G. Arrighi wskazuj\u0105 na zale\u017cno\u015b\u0107 dok\u0142adnie odwrotn\u0105: kraje rdzeniowe przyj\u0119\u0142y protestantyzm, bo by\u0142y b\u0105d\u017a w\u0142a\u015bnie stawa\u0142y si\u0119 kapitalistyczne (z istotnym wyj\u0105tkiem Francji). To peryferyjno\u015b\u0107 utrwali\u0142a zatem katolicyzm m.in. w Polsce. Nota bene geopolitycznie wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z podporz\u0105dkowaniem polskiej aktywno\u015bci zagranicznej nie tylko Ko\u015bcio\u0142owi, ale cz\u0119sto tak\u017ce wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cym z nim Habsburgom. Faktycznie wi\u0119c pozostaj\u0105c pa\u0144stwem peryferyjnym ekonomicznie znajdowali\u015bmy si\u0119 w podleg\u0142o\u015bci nawet nie wobec aktualnego hegemona, ale lokalnego mocarstwa aspiruj\u0105cego z o\u015brodkiem w Niemczech. Czy\u017c nie brzmi to sk\u0105din\u0105d znajomo?<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W tym samym czasie, tj. w XVI wieku Moskwa pozostawa\u0142a w praktyce poza europejsk\u0105 gospodark\u0105 \u015bwiatow\u0105 i to pomimo utrzymywania relacji handlowych z krajami rdzeniowymi, zw\u0142aszcza z Angli\u0105. Inaczej ni\u017c w Rzeczpospolitej nie dosz\u0142o do uzale\u017cnienia od eksportu jednego produktu (zb\u00f3\u017c) i jednego szlaku handlowego (wi\u015blanego). Wielkie Ksi\u0119stwo Moskiewskie ju\u017c w\u00f3wczas mia\u0142o bowiem cechy imperialne, za\u015b gospodarczo stanowi\u0142o rynek przede wszystkim wewn\u0119trzny, chroniony carskimi ukazami od niekontrolowanej zewn\u0119trznej ingerencji. W tym samym za\u015b czasie magnaci i szlachta nie usi\u0142owali w wysi\u0142kach, by wzmocni\u0107 pozycj\u0119 zagranicznego handlu kosztem polsko-litewskiego mieszcza\u0144stwa i manufaktur. Poza innymi negatywnymi skutkami \u2013 skutecznie wysusza\u0142o to Rzeczpospolit\u0105 z wyprowadzanego na Zach\u00f3d kapita\u0142u, za\u015b brak aktywnej polityki monetarnej parali\u017cowa\u0142 jakiekolwiek mo\u017cliwo\u015bci polityczne czy militarne kraju.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tymczasem Rosjanie (zw\u0142aszcza po zaj\u0119ciu Kazania i Astrachania) czerpali korzy\u015bci z handlu, jednak zauwa\u017calnie wi\u0119ksze z wymiany na odcinku azjatyckim. Dok\u0142adniej za\u015b \u2013 czerpa\u0142o je pa\u0144stwo i pa\u0144stwo te\u017c, czyli car-samodzier\u017cca tworzy\u0142o i now\u0105 klas\u0119 wsp\u00f3\u0142uczestnicz\u0105c\u0105 (dworian<\/em>) i nowy aparat zabezpieczaj\u0105cy (opricznin\u0119<\/em>). Paradoksalnie jednak najwi\u0119kszym sukcesem moskiewskim doby Iwana Gro\u017anego<\/strong> by\u0142o nawet nie samo umocnienie pa\u0144stwa, ale\u2026 pora\u017cka. A dok\u0142adnie przegrana w wojnach inflanckich, kt\u00f3ra dodatkowo op\u00f3\u017ani\u0142a w\u0142\u0105czenie Moskwy do systemu, nie pozwalaj\u0105c na spodziewane otwarcie wr\u00f3t ba\u0142tyckich dla zachodniego handlu i finans\u00f3w. Po raz kolejny Rosjan uratowa\u0142o wzgl\u0119dne odizolowanie. W efekcie tego niemal wiekowego po\u015blizgu nawet, gdy do inkorporacji w ko\u0144cu dosz\u0142o \u2013 Rosja od razu zaj\u0119\u0142a w ramach Systemu-\u015awiata pozycj\u0119 p\u00f3\u0142peryferyjn\u0105, daj\u0105c\u0105 jej wyra\u017any handicap w stosunku do s\u0105siad\u00f3w. Faktycznie bowiem ju\u017c wtedy Moskwa by\u0142a raczej Zachodni\u0105 Eurazj\u0105 ni\u017c Wschodni\u0105 Europ\u0105 \u2013 zgadza\u0142 si\u0119 I. Wallerstein z Giergijem Wiernadskim<\/strong>[16]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n I. Wallerstein, sam pochodz\u0105cy z rodziny ma\u0142opolskich \u017byd\u00f3w (imigrant\u00f3w do Ameryki) nigdy nie straci\u0142 z oczu spraw polskich, analizuj\u0105c zar\u00f3wno pu\u0142apk\u0119 zad\u0142u\u017cenia, w jak\u0105 gierkowski PRL wpad\u0142 w latach 1970-tych, Solidarno\u015b\u0107 i jej nast\u0119pstwa i wreszcie powr\u00f3t Rzeczypospolitej do jej ulubionej peryferyjnej pozycji w ramach kapitalistycznego Systemu-\u015awiata. Oczywi\u015bcie te\u017c wszystkie te zdarzenia by\u0142y jednak nawet nie przyczynkami w jego dalszej analizie.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 1.3 Zmiana bez zmiany?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Kontynuuj\u0105c jej prezentacj\u0119 warto w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce koncepcja System\u00f3w-\u015awiat\u00f3w nie jest bynajmniej teori\u0105 zamkni\u0119t\u0105, o czym \u015bwiadczy jej stopniowe uzupe\u0142nianie o czynniki pozaekonomiczne, w tym przede wszystkim o nawi\u0105zuj\u0105ce do Antonio Gramsciego<\/strong> poj\u0119cie geokultury<\/strong>, w rozumieniu I. Wallersteina b\u0119d\u0105cej produktem kapitalizmu, jak i reakcj\u0105 na pr\u00f3by jego zak\u0142\u00f3cania[17]<\/sup><\/a>. Czynnik ten jest istotny nie tylko dla bie\u017c\u0105cego zarz\u0105dzania systemem (m.in. przy u\u017cyciu rasizmu i seksizmu), ale mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce wska\u017anikiem jego zmiany czy za\u0142amania, kt\u00f3re I. Wallerstein uwa\u017ca\u0142 za mo\u017cliwe (pomimo imputowanego mu pesymizmu)[18]<\/sup><\/a>. Katalizatorami kryzysu kapitalizmu s\u0105 bowiem jego wewn\u0119trzne sprzeczno\u015bci, wyczerpywanie si\u0119 kierunk\u00f3w kontynuowania akumulacji i w\u0142a\u015bnie zakwestionowanie paradygmatu, czyli podwa\u017cenie legitymizacji Systemu-\u015awiata na gruncie geokultury[19]<\/sup><\/a>. Alternatyw\u0105 pozostaje natomiast wariant di Lampedusy<\/em>, czyli taka przemiana Systemu, kt\u00f3ra pozwoli mu pozosta\u0107 niezmienionym w swej istocie. W jaki spos\u00f3b? Mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki kontrolowanym zmianom globalnego \u0142a\u0144cucha d\u00f3br.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 2. Skuci globalnym \u0142a\u0144cuchem<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Samo zdefiniowanie globalnych \u0142a\u0144cuch\u00f3w d\u00f3br (global commodity chains<\/em>) zawdzi\u0119czamy T. K. Hopkinsowi i I. Wallersteinowi[20]<\/sup><\/a>, ale samo zjawisko jest oczywi\u015bcie znacznie starsze i jak uczy teoria System\u00f3w-\u015awiat\u00f3w \u2013 zosta\u0142o zaobserwowane ju\u017c w XVI w. To w\u00f3wczas znany od staro\u017cytno\u015bci handel ponad barierami granicznymi zacz\u0105\u0142 przekszta\u0142ca\u0107 si\u0119 w sie\u0107, w ramach kt\u00f3rej powi\u0105zane zosta\u0142y zar\u00f3wno procesy pracy, jak i wytw\u00f3rczo\u015bci celem uzyskania kompletnego dobra. Istot\u0105 procesu jest zatem jego sieciowo\u015b\u0107, tzn. przestrzenne powi\u0105zanie, komplementarno\u015b\u0107 i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 proces\u00f3w produkcji, a nie relacje mi\u0119dzypa\u0144stwowe czy stosunki handlowe. Warunkiem koniecznym zaistnienia\u00a0global commodity chains<\/em>\u00a0by\u0142o wi\u0119c pojawienie si\u0119 kapitalistycznych form produkcji, a to oznacza r\u00f3wnie\u017c samego kapita\u0142u oraz rynku w przyjmowanym przez Immanuela Wallersteina rozumieniu marksistowskim.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 2.1 Zawsze w stron\u0119 rdzenia<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Kapita\u0142 i jego d\u0105\u017cenie do niesko\u0144czonej akumulacji realizuj\u0105 si\u0119 w przestrzeni, w kt\u00f3rej spotykaj\u0105 si\u0119 warto\u015b\u0107 (Wert<\/em>), warto\u015b\u0107 wymiany (Tauschwert<\/em>) oraz warto\u015b\u0107 u\u017cytkowa (Gebrauchswert<\/em>) d\u00f3br. A zatem kwestia lokalizacji i konkurencji w przestrzeni sta\u0142a si\u0119 istotnym elementem proces\u00f3w produkcji i wymiany, kt\u00f3ra z za\u0142o\u017cenia w ramach systemu kapitalistycznego ma charakter nier\u00f3wny, to znaczy produkty peryferyjne s\u0105 w jej ramach wymieniane na produkty rdzeniowe, jak opisa\u0142 A. Emmanuel[21]<\/sup><\/a>. Taki transfer warto\u015bci dodatkowej dokonuje si\u0119 zawsze na rzecz rdzenia, niezale\u017cnie od charakteru wymienianych towar\u00f3w, kt\u00f3ry zmienia\u0142 si\u0119 w czasie, w tym tak\u017ce w ci\u0105gu ostatnich dekad. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Historycznie znany klasyczny cykl podzia\u0142u pracy, opisany jeszcze przez Adama Smitha <\/strong>i Davida Ricardo<\/strong> w ramach ich teorii przewagi komparatywnej rekomendowa\u0142 specjalizacj\u0119 produkcji w zale\u017cno\u015bci od jej koszt\u00f3w w danej lokalizacji. Za naturalny uznawano wi\u0119c proces, w kt\u00f3rym wymiana odbywa\u0142a si\u0119 wg schematu towary przemys\u0142owe\/wysoko przetworzone od rdzenia do peryferii \u2013 surowce i produkty rolnicze od peryferii do rdzenia. Zaobserwowane pocz\u0105wszy od lat 1960-tych przesuni\u0119cie produkcji z dot\u0105d przemys\u0142owych kraj\u00f3w rdzeniowych do rozwijaj\u0105cych zosta\u0142 zatem uznany przez cz\u0119\u015b\u0107 badaczy za zaburzenia czy zak\u0142\u00f3cenie systemu, sk\u0142aniaj\u0105c do poszukiwania\u00a0New International Division of Labour Theory[22]<\/strong><\/sup><\/a>.<\/em>\u00a0Faktycznie jednak, jak s\u0142usznie wskaza\u0142 cho\u0107by David Harvey odnotowane zmiany mieszcz\u0105 si\u0119 w marksistowskiej logice prawa przymusu konkurencji w tym tak\u017ce tej w zakresie lokalizacji i przestrzeni. Przy czym, co wa\u017cne, wbrew tendencjom do uznawania stabilizacji w jakich\u015b wyr\u00f3\u017cnianych miejscach za element przewagi konkurencyjnej \u2013 to raczej mobilno\u015b\u0107 kapita\u0142u jest jego cech\u0105 immanentn\u0105, a zatem sta\u0142a jest te\u017c tendencja do mno\u017cenia warto\u015bci dodatkowej tak za pomoc\u0105 zmian technologicznych, jak i relokacji[23]<\/sup><\/a>. To powi\u0105zanie technologii i lokalizacji r\u00f3wnie\u017c jest niezb\u0119dne dla zrozumienia obecnego odwr\u00f3cenia zwrotu, przy zachowaniu tego samego kierunku akumulacji. Wynika on bowiem m.in. ze zmiany zapotrzebowania kapita\u0142u na okre\u015blone rodzaje i ilo\u015bci si\u0142y roboczej.\u00a0<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 2.2. Rywalizacja o niechciane resztki<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n I. Wallerstein opisa\u0142 etapy stopniowego wyczerpywania si\u0119 quasi-monopoli kapitalistycznych i wynikaj\u0105ce z nich przesuwanie si\u0119 proces\u00f3w dot\u0105d rdzeniowych na peryferie[24]<\/sup><\/a>. Jego uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142a w ramach tej tranzycji zw\u0142aszcza postawa pa\u0144stw p\u00f3\u0142peryferyjnych, kt\u00f3re rywalizuj\u0105 ze sob\u0105 nawzajem o takie w\u0142a\u015bnie schy\u0142kowe procesy produkcyjne, co mo\u017ce skutkowa\u0107 wpadni\u0119ciem w pu\u0142apk\u0119 \u015bredniego rozwoju[25]<\/sup><\/a>. Sama konkurencja p\u00f3\u0142peryferii jest zreszt\u0105 w znacznej mierze regulowana przez pa\u0144stwa rdzeniowe, wyra\u017anie preferuj\u0105ce transfer proces\u00f3w produkcyjnych do kontrolowanych kraj\u00f3w zarz\u0105dzanych w spos\u00f3b kompradorski. Znane tego przyk\u0142ady to oczywi\u015bcie pseudo-reindustrializacja Europy \u015arodkowej i wydzieranie sobie m.in. przez Polsk\u0119, S\u0142owacj\u0119 i Rumuni\u0119 zaszczytu goszczenia montowni, wypychanych z pa\u0144stw rdzeniowych.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Podobny mechanizm zachodzi zreszt\u0105 w obr\u0119bie peryferii, kt\u00f3re w ci\u0105gu ostatnich dekad przesz\u0142y w wielu przypadkach industrializacj\u0119, nie osi\u0105gaj\u0105c bynajmniej wi\u0105zanego z ni\u0105 wcze\u015bniej rozwoju. Ze zmian\u0105 zwi\u0105zane s\u0105 natomiast powa\u017cne koszty spo\u0142eczne, kt\u00f3re niekt\u00f3rzy badacze kojarz\u0105 z durkheimowsk\u0105\u00a0anomi\u0105<\/em>[26]<\/sup><\/a>. Przejmowanie przez peryferie zada\u0144 produkcji, z kt\u00f3rych zrezygnowano w rdzeniu pot\u0119guje niepewno\u015b\u0107 i niesp\u00f3jno\u015b\u0107 dotychczasowych norm z now\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. Wbrew nadziejom analityk\u00f3w licz\u0105cych na przej\u015bcie nast\u0119pnie do fazy \u201eponadorganicznej solidarno\u015bci<\/em>\u201d w wielu miejscach zglobalizowanego \u015bwiata nowy paradygmat koegzystuje z pozosta\u0142o\u015bciami starego, podobnie jak i elementy dawnego podzia\u0142u pracy[27]<\/sup><\/a>. Z zapowiadanej przez Josepha Schumpetera<\/strong> \u201ekreatywnej destrukcji<\/em>\u201d w obr\u0119bie peryferii i p\u00f3\u0142peryferii udaje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie destrukcja. I by\u0142o to zjawisko jak najbardziej przewidywalne ju\u017c u zarania ca\u0142ego procesu[28]<\/sup><\/a>. Sk\u0105din\u0105d zreszt\u0105 nieco podobnie na obecnym etapie z symulakru\u00a0demokracji liberalnej<\/em>, u\u017cywanego na zan\u0119t\u0119 \u2013 pozostaje ju\u017c sam liberalizm i to mimo swego propagandowego\u00a0wolno\u015bciowego<\/em>\u00a0sztafa\u017cu w wersji coraz bli\u017cszej totalizmowi.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie\u017c sytuacja rdzenia jest pod tym wzgl\u0119dem zr\u00f3\u017cnicowana klasowo. Realnym skutkiem zmiany globalnych \u0142a\u0144cuch\u00f3w dostaw w pa\u0144stwach rdzeniowych jest deindustrializacja. Zdaniem cz\u0119\u015bci badaczy jej przyczyny by\u0142y egzogeniczne, bowiem zmiana w zakresie popytu jako\u015bciowego i ilo\u015bciowego na prac\u0119 w pa\u0144stwach rdzeniowych by\u0142a wt\u00f3rna wobec liberalizacji i eksportowej orientacji handlu[29]<\/sup><\/a>. Ta za\u015b by\u0142a warunkowana akceptacj\u0105 globalizacji swobodnych przep\u0142yw\u00f3w kapita\u0142u. Niezale\u017cnie czy by\u0142o to pierwotnym zamiarem \u2013 skutkiem by\u0142a r\u00f3wnie\u017c zmiana o charakterze politycznym, a zatem i spo\u0142ecznym, czyli os\u0142abienie pozycji pracy wobec kapita\u0142u, nie tylko zreszt\u0105 w obr\u0119bie rdzenia[30]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 2.3 Czy powstaje nowy rdze\u0144?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Opisywana zmiana, cho\u0107 uderzaj\u0105ca zw\u0142aszcza dla robotnik\u00f3w, a tak\u017ce dla konsument\u00f3w nie zaprzecza zatem logice kapitalizmu, ale jest jej konsekwencj\u0105. Przewidzieli to dok\u0142adnie ju\u017c Marks i Engels zapowiadaj\u0105c zast\u0119powanie starych przemys\u0142\u00f3w nowymi, kreowanie nowych potrzeb i zaspokajanie ich poprzez sterowanie global commodities chains[31]<\/strong><\/sup><\/a><\/em>. Czas rzeczywi\u015bcie unicestwi\u0142 przestrze\u0144, przy czym nie ma powod\u00f3w zak\u0142ada\u0107, \u017ce proces ten uleg\u0142 ju\u017c zako\u0144czeniu. Przeciwnie, jak przewidywa\u0142 I. Wallerstein po przeniesieniu do p\u00f3\u0142peryferii sektor\u00f3w takich jak motoryzacja, chemia czy elektronika zupe\u0142nie mo\u017cliwa stanie si\u0119 dalsza relokacja np. przemys\u0142u komputerowego czy kosmicznego[32]<\/sup><\/a>. Badacze nie s\u0105 zgodni, czy procesy takie stanowi\u0105 strategi\u0119 regeneracji czy raczej objaw fazy schy\u0142kowej obecnego cyklu Systemu-\u015awiata. Zauwa\u017ca si\u0119 jednak, \u017ce awans p\u00f3\u0142peryferii do rdzenia nie zmieni istoty procesu, natomiast faktem jest, \u017ce w d\u0105\u017ceniu do dalszej akumulacji r\u00f3wnie\u017c sam kapita\u0142 mo\u017ce zosta\u0107 relokowany, tworz\u0105c swoje nowe centrum. Sytuacja, w kt\u00f3rej nowe centra kapita\u0142u, produkcji i pracy na powr\u00f3t mog\u0105 znale\u017a\u0107 si\u0119 w tym samym o\u015brodku, czyli jak si\u0119 zak\u0142ada w Chinach \u2013 mo\u017ce wi\u0119c oznacza\u0107 pocz\u0105tek nowego cyklu, gro\u017ab\u0119 za\u0142amania i destabilizacji b\u0105d\u017a ca\u0142kowit\u0105 zmian\u0119 o kierunku i zakresie trudnym obecnie do przewidzenia[33]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W zwi\u0105zku z tym niekt\u00f3rzy g\u0142\u00f3wne zagro\u017cenie widz\u0105 dzi\u015b w skutkach dalszego narastania nier\u00f3wno\u015bci dochodowych tak w obr\u0119bie pa\u0144stw Systemu-\u015awiata, jak i pomi\u0119dzy nimi, za\u015b metody przeciwdzia\u0142ania upatruj\u0105 w globalnej migracji.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 3. Nier\u00f3wno\u015b\u0107 w n\u0119dzy. Liberalna utopia Branko Milanovi\u0107a<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Trudno by\u0142oby analizowa\u0107 stan i perspektywy kapitalizmu bez dostrze\u017cenia i pr\u00f3by zmierzenia jego najbardziej chyba ewidentnego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie skutku: narastaj\u0105cych nier\u00f3wno\u015bci. John Kenneth Galbraith rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c r\u00f3wno\u015b\u0107 od nier\u00f3wno\u015bci zauwa\u017cy\u0142, \u017ce pierwsza jest idea\u0142em, podczas gdy druga rzeczywisto\u015bci\u0105[34]<\/strong><\/sup><\/a><\/em>. Codzienno\u015bci\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 przedmiotem bada\u0144 Adama Smitha<\/strong>, Davida Ricardo<\/strong>, Thomasa Malthusa<\/strong>, Karola Marksa<\/strong>, Johna Meynarda Keynesa<\/strong>, Josepha Schumpetera<\/strong> i Simona Kuznetsa<\/strong> \u2013 oczywi\u015bcie g\u0142\u00f3wnie w zakresie uznawanym za interesuj\u0105cy ekonomicznie, czyli pod wzgl\u0119dem p\u0142acy, dochodu i maj\u0105tku. Wielcy ekonomi\u015bci oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cnili si\u0119 zw\u0142aszcza co do oceny i przewidywania skutk\u00f3w nier\u00f3wno\u015bci, a tak\u017ce samego jej dalszego utrzymywania. Faktycznie jednak dopiero Branko Milanovi\u0107<\/strong> zaproponowa\u0142 usystematyzowanie pogl\u0105d\u00f3w na temat nier\u00f3wno\u015bci w trzech g\u0142\u00f3wnych grupach. Pierwsz\u0105 stanowi\u0107 ma skupienie si\u0119 na nier\u00f3wno\u015bciach mi\u0119dzy narodami. Druga bierze pod uwag\u0119 faktor populacji. I wreszcie trzecia koncepcja to badanie nier\u00f3wno\u015bci globalnej, przy czym brana jest pod uwag\u0119 ca\u0142a globalna populacja rozumiana jako zbi\u00f3r jednostek, kt\u00f3rych poziom dochodu, zarobk\u00f3w i bogactwa badany jest tak w wymiarze czasu, historycznie, jak i przestrzennie[35]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n Sam B. Milanovi\u0107 wyra\u017anie opowiada si\u0119 za trzecim wariantem, kt\u00f3ry (jak sam zaznacza) w uproszczeniu mo\u017cna wyrazi\u0107 jako zagregowane nier\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy narodami jak i w ich obr\u0119bie, a zatem zar\u00f3wno nier\u00f3wno nier\u00f3wno\u015bci o charakterze klasowym, jak i tych zdeterminowanych geograficznie[36]<\/sup><\/a>. Faktycznie z tych dw\u00f3ch czynnik\u00f3w, klasy i lokalizacji \u2013 temu pierwszemu przyznaje jednak znaczenie g\u0142\u00f3wnie historyczne, wobec obserwowanego jego zdaniem wzrostu luk mi\u0119dzy dochodami robotniczymi w poszczeg\u00f3lnych krajach. Ich proletariusze zatem bynajmniej si\u0119 nie zjednoczyli, ale wyra\u017anie zr\u00f3\u017cnicowali[37]<\/sup><\/a>. A zatem konieczne okaza\u0142o si\u0119 wprowadzenie dodatkowego zestawu czynnik\u00f3w pozwalaj\u0105cych lepiej prze\u015bledzi\u0107 globalny rozk\u0142ad nier\u00f3wno\u015bci. Pojawi\u0142 si\u0119 nawet odr\u0119bny termin: nier\u00f3wno\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci, czyli ta, na kt\u00f3r\u0105 wp\u0142yw ma czyja\u015b rasa, p\u0142e\u0107, pochodzenie rodzinne, r\u00f3\u017cna od nier\u00f3wno\u015bci modyfikowanej indywidualnym wysi\u0142kiem czy nawet\u2026 szcz\u0119\u015bciem[38]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 3.1 Bieda przed nier\u00f3wno\u015bci\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Dla okre\u015blenia poziomu nier\u00f3wno\u015bci ekonomi\u015bci pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 takimi miernikami, jak krzywa Lorenza<\/strong>, czyli graficzne wyra\u017cenie dochod\u00f3w populacji podzielonej w wyniku ankiet na odpowiednie kwantyle na osi x wobec udzia\u0142u w dochodach dla ka\u017cdego kwantyla na osi y. Wska\u017anik Ginniego<\/strong> jest z kolei geometrycznym wyrazem tego wykresu, zapisywanym w formie wzoru [A\/(A + B)] * 100, gdzie A jest obszarem pomi\u0119dzy krzyw\u0105 Lorenza a lini\u0105 poprowadzon\u0105 pod kontem 45 stopni, za\u015b B obszarem mi\u0119dzy t\u0105 krzyw\u0105 a osiami[39]<\/sup><\/a>. Podobnie jak i statystyczny indeks Theila<\/strong> narz\u0119dzia te zachowuj\u0105 rzecz jasna sw\u0105 u\u017cyteczno\u015b\u0107 ilustracyjn\u0105, jednak B. Milanovi\u0107 i jego zwolennicy proponuj\u0105 uzupe\u0142nienie ich o jeszcze jeden wska\u017anik: income factor coefficient<\/em>, pozwalaj\u0105cy zr\u00f3\u017cnicowa\u0107 dochody z pracy i kapita\u0142u, a co za tym idzie dok\u0142adniej zbada\u0107 wewn\u0119trzn\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 nier\u00f3wno\u015bci[40]<\/sup><\/a>. Rzecz jasna istotniejsze jest tak\u017ce badanie realnej si\u0142y nabywczej dochod\u00f3w[41]<\/sup><\/a> ni\u017c np. analizowanie PKB per capita[42]<\/sup><\/a>. Tym bardziej, \u017ce s\u0142abym punktem typowych miernik\u00f3w nier\u00f3wno\u015bci jest trudno\u015b\u0107 u\u017cywania ich w odniesieniu do przesz\u0142o\u015bci, w zwi\u0105zku z brakiem odpowiednich danych ankietowych, a w oparciu przede wszystkim o ekstrapolowanie zestawienia okre\u015blane jako \u201esocial tables<\/em>\u201d. B. Milanovi\u0107 jest jednak zdania, \u017ce mimo r\u00f3\u017cnic otoczenia \u2013 przemiany nier\u00f3wno\u015bci w erze przednowo\u017cytnej mog\u0105 by\u0107 analizowane w tym samym kontek\u015bcie co wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie W tym celu autor rozwin\u0105\u0142 kuznetsowsk\u0105 hipotez\u0119 odwr\u00f3conego U<\/em> we w\u0142asn\u0105 koncepcj\u0119 fal Kuznetsa<\/em>. To istotne nie tylko historycznie, ale i wyja\u015bnia wzgl\u0119dy optymizm autora zak\u0142adaj\u0105cego, \u017ce mo\u017cemy spodziewa\u0107 si\u0119 nie tyle przysz\u0142ego spadku nier\u00f3wno\u015bci mierzonej np. wska\u017anikiem Giniego, ale te\u017c. \u017ce zwi\u0119ksza\u0107 si\u0119 b\u0119dzie globalna konwergencja dochod\u00f3w[43]<\/sup><\/a>.. W\u0142a\u015bnie ten prognostyczny element teorii B. Milanovi\u0107a budzi szczeg\u00f3lne zastrze\u017cenia krytyk\u00f3w jako subiektywna interpretacja, a nie model ekonomiczny. Samo za\u015b poj\u0119cie nier\u00f3wno\u015bci uznawane jest za wt\u00f3rne wobec podstawowej kategorii po prostu BIEDY[44]<\/sup><\/a>. To w\u0142a\u015bnie ta stara, zapoznana kategoryzacja ma wci\u0105\u017c wi\u0119ksze znaczenie tak\u017ce poznawcze ni\u017c sk\u0105din\u0105d relatywny, cho\u0107 robi\u0105cy wra\u017cenie wykres nier\u00f3wno\u015bci. To poziom n\u0119dzy w \u015bwiecie powinien by\u0107 wci\u0105\u017c o\u015brodkiem zainteresowania, w miejsce pozornie motywowanej statystykami in\u017cynierii spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 3.2 Kto korzysta na nier\u00f3wno\u015bci?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Nie jest to jedyna wewn\u0119trzna sprzeczno\u015b\u0107 za\u0142o\u017ce\u0144 B. Milanovi\u0107a. Badanie poziomu nier\u00f3wno\u015bci tradycyjnie zwi\u0105zane jest z analizowaniem jej korelacji ze wzrostem, gdy za Nicholasem Kaldorem<\/strong> uwa\u017ca si\u0119 cz\u0119sto, \u017ce nier\u00f3wno\u015b\u0107 jest nie tylko pozytywna dla wzrostu, ale i konieczna<\/em>. Roy van der Weide i Branko Milanovi\u0107 dla okresu 1960-2010 ustalili, \u017ce znacz\u0105ca nier\u00f3wno\u015b\u0107 hamuje wzrost dochod\u00f3w ubogich, natomiast pozytywnie wp\u0142ywa na wzrost dochod\u00f3w najwy\u017cej zarabiaj\u0105cych<\/strong>[45]<\/sup><\/a>. Poniewa\u017c za\u015b to ta grupa ma wi\u0119kszy wp\u0142yw na decyzje polityczne (w ka\u017cdym razie w badanych Stanach Zjednoczonych) ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2013 oznacza to prawdopodobne preferowanie takiego rodzaju wzrostu, kt\u00f3ry utrzyma to negatywne sprz\u0119\u017cenie. Milanovi\u0107 mierzy\u0142 si\u0119 z tym problemem badaj\u0105c sytuacj\u0119 po kryzysie 2008 r. wskazuj\u0105c, \u017ce jego s\u0142ynny s\u0142oniowy wykres rozk\u0142adu nier\u00f3wno\u015bci dochodowych \u201estraci\u0142 swoj\u0105 tr\u0105b\u0119<\/em>\u201d[46]<\/sup><\/a>. To znaczy, \u017ce pokryzysowy wzrost dochod\u00f3w \u201etop 1%<\/em>\u201d jest mniejszy ni\u017c wzrost dochod\u00f3w klasy \u015bredniej, a dok\u0142adniej jej cz\u0119\u015bci zlokalizowanej w Azji. Bardziej szczeg\u00f3\u0142owe badania maj\u0105 potwierdza\u0107 spowolnienie wzrostu dochod\u00f3w najbogatszych przy utrzymaniu tempa wzrostu dla dolnego kwantyla[47]<\/sup><\/a>. Nawet jednak badacze generalnie zgodni z koncepcjami Milanovi\u0107a sk\u0142onni s\u0105 zaakceptowa\u0107 t\u0119 prognoz\u0119 jedynie pod warunkiem przyj\u0119cia globalnej polityki redukowania nier\u00f3wno\u015bci przynajmniej na wz\u00f3r europejski (a najlepiej skandynawski sprzed lat 1990-tych), a nie, dla kontrastu, ameryka\u0144ski[48]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 3.3 Niepoprawny optymizm socliberalnej inteligencji<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnie\u017c pogl\u0105dy Milanovi\u0107a wydaj\u0105 si\u0119 w tym zakresie ewoluowa\u0107. Zreszt\u0105, jego podstawowa recepta na globalne nier\u00f3wno\u015bci, czyli swobodna migracja zawsze by\u0142a uzupe\u0142niana postulatem komplementarnego rozwoju kraj\u00f3w biedniejszych[49]<\/sup><\/a>. Z czasem przysz\u0142o jednak docenienie takich element\u00f3w jak polityka redystrybucyjna, skutkuj\u0105ca zauwa\u017caln\u0105 redukcj\u0105 nier\u00f3wno\u015bci w Ameryce \u0141aci\u0144skiej czy skandynawski \u201ekapitalizm emerycki<\/em>\u201d, kt\u00f3ry wraz ze zmian\u0105 struktury wiekowej spo\u0142ecze\u0144stw przesuwa\u0107 r\u00f3wnie\u017c doch\u00f3d ze sfery pracy na sfer\u0119 kapita\u0142u, bez faktycznej zmiany struktury spo\u0142ecznej, cho\u0107 z utrzymaniem ich wyra\u017anej klasowo\u015bci[50]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Na podstawie tych nowych obserwacji trudno jednak stwierdzi\u0107, czy zmianie ulegn\u0105 podstawowe za\u0142o\u017cenia koncepcji Milanovi\u0107a, oparte jeszcze na badaniach z 1952-2011[51]<\/sup><\/a>. Coraz trudniej bowiem z badania globalnych nier\u00f3wno\u015bci wy\u0142\u0105cza\u0107 Chiny i Indie, za prawdziwe uznaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c za\u0142o\u017cenie o wzgl\u0119dnej sta\u0142o\u015bci luki mi\u0119dzy krajami bogatymi i biednymi przy okre\u015bleniu trac\u0105cych i zyskuj\u0105c na globalnym wzro\u015bcie w postaci wspomnianego s\u0142oniowego wykresu. To, co budzi coraz wi\u0119ksze kontrowersje \u2013 to prognostyka i proponowane rozwi\u0105zania[52]<\/sup><\/a>. Milanovi\u0107 w dalszym ci\u0105gu reprezentuje bowiem sceptycyzm co do perspektyw nawet globalnej redystrybucji, jak uniwersalny doch\u00f3d podstawowy (UBI), chwali liberaln\u0105 finansjalizacj\u0119 kolejnych sektor\u00f3w, znajduje ciep\u0142e s\u0142owo nawet dla prekariatu i wi\u0105\u017ce nadzieje z dalsz\u0105 automatyzacj\u0105 pracy[53]<\/sup><\/a>. Pozostaje zatem niepoprawnym liberalnym optymist\u0105 i to w wymiarze filozoficznym, pomimo wielkiego dorobku metodologicznego z zakresu socjologii i ekonomii. Wizja prze\u0142amywania premii lokalizacji <\/em>(czyli miejsca urodzenia) <\/em>przez migracj\u0119 a\u017c do momentu, kiedy zmiana miejsca pracy i zamieszkania b\u0119dzie motywowana ju\u017c tylko np. ch\u0119ci\u0105 \u017cycia w kraju z mniejsz\u0105 ilo\u015bci\u0105 opad\u00f3w, przy jednoczesnym braku \u015bwiadomo\u015bci klasowej \u2013 na razie wydaje by\u0107 czym\u015b mi\u0119dzy utopi\u0105 a\u2026 teori\u0105 spiskow\u0105[54]<\/sup><\/a>. Znakomicie jednak t\u0142umaczy uparte promowanie proces\u00f3w migracyjnych przez o\u015brodki zainteresowane podtrzymaniem i globalizacji, i kapitalizmu, a zatem i obecnego Systemu-\u015awiata. To jednak budzi sprzeciw i p\u00f3ki co chaotyczne, a przewa\u017cnie manipulowane pr\u00f3by oporu. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 4. Populizm \u2013 niepe\u0142na odpowied\u017a na w\u0142a\u015bciwe pytania?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Populizm jak wiele innych zjawisk politologicznych \u0142atwiej jest opisa\u0107 ni\u017c zdefiniowa\u0107[55]<\/sup><\/a>. Przede wszystkim dlatego, \u017ce jest raczej form\u0105 polityki ni\u017c tre\u015bci\u0105 ideologiczn\u0105. Jego lewe i prawe odmiany r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 cz\u0119sto priorytetami i has\u0142ami, ale ju\u017c niekoniecznie \u017ar\u00f3d\u0142ami i motywami[56]<\/sup><\/a>. Wszystkie te nurty \u0142\u0105czy samoidentyfikacja \u201eludu<\/em>\u201d jako bytu realnego i podmiotowego, szczeg\u00f3lnie w ramach systemu demokratycznego. Po drugie za\u015b \u2013 poczucie zdrady tego\u017c ludu przez decydent\u00f3w, elity czy nawet sam system[57]<\/sup><\/a>. Wsp\u00f3lnymi denominatorami pozostaj\u0105 zatem kompleks ofiary, alienacja i zwerbalizowany sprzeciw wywo\u0142any dojmuj\u0105cym poczuciem fa\u0142szu. \u201eSkoro ju\u017c nas oszukujecie \u2013 to przynajmniej r\u00f3bcie to porz\u0105dnie i konsekwentnie!<\/em>\u201d \u2013 wydaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 kolejni zniech\u0119ceni do libdemokratycznego formalizmu[58]<\/sup><\/a>. Przyczyny tego dysonansu w kontek\u015bcie globalizacji bada\u0142 Dani Rodrik<\/strong> wskazuj\u0105c w swoim s\u0142ynnym trylemacie <\/em>na niemo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142istnienia zmaksymalizowanej globalizacji, demokracji i pa\u0144stwa narodowego, zw\u0142aszcza realizuj\u0105cego efektywn\u0105 polityk\u0119 redystrybucyjn\u0105[59]<\/sup><\/a>. Wsp\u00f3\u0142czesny populizm jest zatem odruchem w obronie drugiej i trzeciej warto\u015bci \u2013 przed pierwsz\u0105 lub nawet przeciw niej. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n 4.1 Globalizacja jako najwy\u017csze stadium kapitalizmu<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Obserwowane objawy kryzysu systemu liberalnej demokracji przedstawicielskiej to poziom absencji wyborczej, coraz wi\u0119ksza konwergencja partii politycznych i p\u0142ynno\u015b\u0107 przep\u0142yw\u00f3w elektorat\u00f3w mi\u0119dzy nimi, mniejsze zaanga\u017cowanie bezpo\u015brednie obywateli w jakiekolwiek formy aktywno\u015bci kojarzone politycznie. Polityka demokratyczna jawi si\u0119 czym\u015b obcym i zewn\u0119trznym wobec swych teoretycznych podmiot\u00f3w, czyli wyborc\u00f3w[60]<\/sup><\/a>. Czynnikiem sprawczym w oczach przeciwnik\u00f3w jest nie tylko sama globalizacja, ale tak\u017ce pierwotny wobec niej kapitalizm, kt\u00f3ry z zasady jest nie tylko przeciwny, ale wprost niszcz\u0105cy dla takich konstrukt\u00f3w spo\u0142ecznych jak wolno\u015b\u0107<\/em> i demokracja<\/em>, zwyczajowo u\u017cywanych do popularyzacji paradygmatu liberalnego, a co za tym idzie wdra\u017cania kapitalizmu. Wynika to z takich jego immanentnych cech, jak odwr\u00f3cenie mechanizmu kontroli i wp\u0142ywu tak, by odbywa\u0142 si\u0119 on od kapita\u0142u \u2013 wobec sfery publicznej, wi\u0119kszej partycypacji bogatych w decyzjach politycznych, priorytetu nier\u00f3wno\u015bci jako istoty kapitalizmu oraz naturalnie dyktatorskiej struktury zarz\u0105dczej podmiot\u00f3w kapitalistycznych