<\/p>\n\n\n\n
Czy Piotr Arkadiewicz Sto\u0142ypin<\/strong> m\u00f3g\u0142 ocali\u0107 Rosj\u0119? Odpowiadaj\u0105c najkr\u00f3cej \u2013 nie, bowiem reprezentowa\u0142 interesy klasowe tych si\u0142, kt\u00f3re ostatecznie doprowadzi\u0142y do upadku dawnego porz\u0105dku niczego w zamian nie oferuj\u0105c poza rozpadem Imperium, kt\u00f3remu rosyjski m\u0105\u017c stanu tak silnie stara\u0142 si\u0119 zapobiec. W istocie te\u017c rosyjski premier mimowolnie wzmacnia\u0142 obiektywne czynniki rewolucyjne, kt\u00f3re ostatecznie dawn\u0105 Rosj\u0105 pogrzeba\u0142y, co ciekawe zachowuj\u0105c z niej wystarczaj\u0105co du\u017co, by przetrwa\u0142 sam rdze\u0144 Ruskiego \u015awiata. A jednak legenda Piotra Sto\u0142ypina pozostaje wa\u017cnym elementem wsp\u00f3\u0142czesnej rosyjskiej polityki historycznej, o czym \u015bwiadczy\u0142o g\u0142o\u015bne zesz\u0142oroczne przem\u00f3wienie<\/a> prezydenta W\u0142adymira Putina<\/strong>, kt\u00f3rego leitmotivem by\u0142a w\u0142a\u015bnie sto\u0142ypinowska fraza o \u201eprawie Rosji do bycia siln\u0105!<\/em>\u201d. Siln\u0105 w obronie warto\u015bci takich jak suwerenno\u015b\u0107 i interesy narodowe.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Patron na wszystkie etapy<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Ci, kt\u00f3rzy zachowali jeszcze dost\u0119p do rosyjskiej telewizji b\u0119d\u0105 mogli nied\u0142ugo sprawdzi\u0107 jak zwrot w stron\u0119 Bia\u0142ej tradycji jest realizowany w wersji popularnej, serialowej<\/a>. S\u0105dz\u0105c ze zwiastun\u00f3w, opr\u00f3cz odwo\u0142a\u0144 do potrzeby obrony Wielkiej Rosji<\/em> \u2013 w nowej produkcji Rossiji1, nie zabraknie tak\u017ce ostrze\u017cenia przez zdrad\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, nawet w kr\u0119gach bliskich w\u0142adzy, co z kolei nasuwa skojarzenie z rewizjonistyczn\u0105 wizj\u0105 historii Turcji przedstawion\u0105 w s\u0142abo niestety znanym polskim widzom serialu \u201ePayitaht: Abd\u00fclhamid<\/a><\/em>\u201d, emblematycznym dla przes\u0142ania propagandowego Recepa Erdo\u011fana<\/strong>. Obserwowanie kultury popularnej podsterowywanej przez pa\u0144stwow\u0105 propagand\u0119 od zawsze jest niez\u0142\u0105 metod\u0105 diagnozowania obowi\u0105zuj\u0105cej linii politycznej nie tylko pa\u0144stw o silnym indywidualnym przyw\u00f3dztwie.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Niezale\u017cnie jednak od obecnego zapotrzebowania na posta\u0107 silnego przyw\u00f3dcy, kt\u00f3rego celem przeprowadzenie Rosji przez kolejne trudne czasy, przy jednoczesnym wymuszeniu i utrzymaniu kursu modernizacyjnego \u2013 nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zainteresowanie patronatem Sto\u0142ypina w kr\u0119gach bliskich Kremlowi powraca w r\u00f3\u017cnych okresach i wydaniach. Poprzednia ods\u0142ona tego kultu<\/a> mia\u0142a wszak miejsce w 2011-2012 r., a wi\u0119c jeszcze w okresie wzgl\u0119dnego odpr\u0119\u017cenia w stosunkach Rosja-Zach\u00f3d. To wtedy prezydent Putin wyst\u0105pi\u0142<\/a> z zupe\u0142nie niezobowi\u0105zuj\u0105cym apelem, by moskiewski pomnik Sto\u0142ypina zosta\u0142 ufundowany z dobrowolnych sk\u0142adek cz\u0142onk\u00f3w rz\u0105du i deputowanych do Dumy. Rosyjski prezydent wybra\u0142 jednak w tamtym momencie zupe\u0142nie inny cytat z rosyjskiego premiera. \u201eDajcie pa\u0144stwu 20 lat spokoju, zewn\u0119trznego i wewn\u0119trznego, a nie poznacie wsp\u00f3\u0142czesnej Rosji!<\/em>\u201d<\/strong> \u2013 akcentowa\u0142 Putin. Jak ju\u017c wiemy, tak jak wcze\u015bniej Sto\u0142ypin, W\u0142adymir Putin nie dosta\u0142 tych swoich dw\u00f3ch dekad spokojnej modernizacji, bo te\u017c i nie by\u0142y one w interesie ani jawnych wrog\u00f3w, ani rzekomych przyjaci\u00f3\u0142 Rosji. W tym sensie poprzednie edycje kultu Sto\u0142ypina faktycznie sprowadza\u0142y si\u0119 do powt\u00f3rki z historii, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce w realiach rosyjskich by\u0142 to w istocie prekursor generalnie pro-zachodniego konserwatywnego liberalizmu<\/strong>, czyli linii politycznej, do kt\u00f3rej co najmniej cz\u0119\u015b\u0107 kremlowskiego zaplecza by\u0142a szczeg\u00f3lnie przywi\u0105zana w\u0142a\u015bciwie do ostatnich chwil przed kryzysem ukrai\u0144skim, a nawet i po jego eskalacji. Faktycznie wi\u0119c by\u0142o to raczej powtarzanie b\u0142\u0119d\u00f3w z przesz\u0142o\u015bci ni\u017c uczenie si\u0119 na nich.<\/p>\n\n\n\n Reformy sto\u0142ypinowskie jako katalizator rewolucji?<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W rzeczywisto\u015bci bowiem pocz\u0105tku XX wieku przemiany w Rosji dokonywa\u0142y si\u0119 nie tylko i nie przede wszystkim dzi\u0119ki Sto\u0142ypinowi i nie wszystkie skutki jego polityki okaza\u0142y si\u0119 jednoznacznie korzystne, tak gospodarczo, jak zw\u0142aszcza spo\u0142ecznie i politycznie. We\u017amy na przyk\u0142ad s\u0142ynn\u0105 reform\u0119 ziemsk\u0105. Jej istot\u0105 by\u0142o zach\u0119cenie ch\u0142op\u00f3w do opuszczania tradycyjnych wsp\u00f3lnot wiejskich, obszczin. By\u0142o to wi\u0119c dzia\u0142anie NA RZECZ wprowadzenia kapitalizmu do gospodarki rolnej w Rosji. Mechanizm ten dzia\u0142a\u0142 dwutorowo \u2013 rzeczywi\u015bcie pozwala\u0142 grupie najbogatszych ch\u0142op\u00f3w na tworzenie gospodarstw indywidualnych, nastawionych na produkcj\u0119 \u017cywno\u015bci w ramach kapitalistycznego obrotu. R\u00f3wnocze\u015bnie za\u015b uwalnia\u0142 biedot\u0119 wiejsk\u0105, kt\u00f3ra zasila\u0142a szeregi robotnik\u00f3w rolnych lub rusza\u0142a do miast, wchodz\u0105c w sk\u0142ad proletariatu miejskiego.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Skala zjawiska by\u0142a wprawdzie ograniczona, gdy\u017c do 1909 r. z obszczin wysz\u0142o niewiele ponad 1,1 mln rodzin ch\u0142opskich, tj. ok. 9,4 proc., a ostatecznie do roku 1916 z obszczin wyodr\u0119bniono 2,5 mln gospodarstw ch\u0142opskich, 22 proc. og\u00f3lnej liczby gospodarstw[i]<\/sup><\/a>. Sto\u0142ypinowi uda\u0142o si\u0119 jednak za jednym zamachem zwi\u0119kszy\u0107 zaplecze spo\u0142eczne przysz\u0142ej rewolucji, rozbudzi\u0107 g\u0142\u00f3d ziemi indywidualnie posiadanej (kt\u00f3rego to pragnienia nie mog\u0142a zaspokoi\u0107 prowadzona niemrawo i g\u0142\u00f3wnie w r\u0119ce ku\u0142ak\u00f3w sprzeda\u017c) oraz os\u0142abi\u0107 ludow\u0105 wsp\u00f3lnotowo\u015b\u0107, stosunkowo dot\u0105d odporn\u0105 na agitacj\u0119 rewolucyjn\u0105. Nieprzypadkowo wi\u0119c jednym ze zdecydowanych krytyk\u00f3w kszta\u0142tu reformy sto\u0142ypinowskiej by\u0142 Sergiusz Witte<\/strong>, sam zadeklarowany zwolennik naprawy stosunk\u00f3w ziemskich w Rosji. Witte jeszcze latach 90-tych zaczyna\u0142 od poparcia obszczin, z pobudek ideowych (wsp\u00f3lnoty jako esencja rosyjsko\u015bci), z czasem jednak sam doszed\u0142 do ich krytyki, przede wszystkim z powod\u00f3w ekonomicznych, ale tak\u017ce widz\u0105c w systemie wiejskim potencjalne zarzewie buntu spo\u0142ecznego. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Poniek\u0105d zatem Witte przeby\u0142 t\u0119 sam\u0105 drog\u0119, co\u2026 Karol Marks <\/strong>i Fryderyk Enegels<\/strong>, tylko pod\u0105\u017caj\u0105c, rzecz jasna, w przeciwnym kierunku. Oto bowiem autorzy \u201eManifestu Komunistycznego<\/em>\u201d, generalnie krytyczni wobec archaicznych stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, b\u0119d\u0105cych na Zachodzie przewa\u017cnie pozosta\u0142o\u015bciami feudalizmu \u2013 badaj\u0105c przypadek rosyjskich ch\u0142op\u00f3w przekonali si\u0119 do pogl\u0105du o mo\u017cliwo\u015bci omini\u0119cia kapitalistycznej fazy drobnobur\u017cuazyjnej indywidualnej w\u0142asno\u015bci ziemskiej i przej\u015bcia bezpo\u015brednio od wsp\u00f3lnot wiejskich do komunizmu[ii]<\/sup><\/a>. Koncept ten sta\u0142 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci nie tylko baz\u0105 teorii i praktyki leninowskiej, a nast\u0119pnie maoistowskiej, ale i istotnym impulsem rewolucyjnym na obszarach pozaeuropejskich. Czy\u017cby wi\u0119c Sto\u0142ypin mia\u0142 racj\u0119 niszcz\u0105c obszcziny nawet wbrew logice spo\u0142ecznej i ekonomicznej, jako baz\u0119 rewolucji socjalnej? Niekoniecznie, raczej sam tworzy\u0142 bowiem samospe\u0142niaj\u0105c\u0105 si\u0119 przepowiedni\u0119, przyspieszaj\u0105c w Rosji akumulacj\u0119 pierwotn\u0105, zwi\u0119kszaj\u0105c zakres nier\u00f3wno\u015bci maj\u0105tkowych i faktycznie tworz\u0105c z wypychanych do miast bezrolnych ch\u0142op\u00f3w zacz\u0105tek rosyjskiego proletariatu.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Dlatego te\u017c po 1904 r., kiedy to propozycje dalej id\u0105cych sto\u0142ypinowskich przemian agrarnych skutecznie blokowa\u0142 Wiaczes\u0142aw von Plehwe <\/strong>\u2013 w p\u00f3\u017aniejszym okresie <\/strong>to w\u0142a\u015bnie Witte z jednej, za\u015b Piotr Durnowo<\/strong> z drugiej strony zawzi\u0119cie krytykowali sto\u0142ypinowsk\u0105 wersj\u0119 reformy, jeden z pozycji co najmniej r\u00f3wnie konserwatywnych, drugi za\u015b wr\u0119cz reakcyjnych, cho\u0107 nie pozbawionych wizjonerstwa. Wittemu nie podoba\u0142a si\u0119 sama jej forma, maksymalnie zbiurokratyzowana, prowadz\u0105ca do wywierania administracyjnego nacisku na ch\u0142op\u00f3w, co niweczy\u0142o polityczny wymiar zmian, maj\u0105cych powi\u0105za\u0107 \u015bci\u015blej lud z tronem. Podobnie zreszt\u0105 Witte nie zgadza\u0142 si\u0119 ze Sto\u0142ypinem w sprawie reformy samorz\u0105dowej uwa\u017caj\u0105c, \u017ce zamiast wzmacnia\u0107 czynnik ch\u0142opski \u2013 tym silniej uzale\u017cnia go ona od lokalnych uk\u0142ad\u00f3w szlachecko-urz\u0119dniczych. Witte nie wierzy\u0142 w modernistyczny, skopiowany z wzorc\u00f3w zachodnich samorz\u0105d sto\u0142ypinowski, wierzy\u0142 natomiast, \u017ce naturalnie konserwatywne ch\u0142opstwo mo\u017ce stanowi\u0107 zaplecze bloku na rzecz samodzier\u017cawia w ramach Dumy, co z kolei nie zgadza\u0142o si\u0119 ze zdaniem Sto\u0142ypina na temat parlamentaryzmu w Rosji. Kwestia reformy ziemskiej nie jest bynajmniej dygresj\u0105, bior\u0105c pod uwag\u0119 zainteresowanie administracji prezydenta Putina tak\u017ce zmian\u0105 stosunk\u00f3w rolnych w Rosji w kierunku poniek\u0105d zbie\u017cnym z wizj\u0105 sto\u0142ypinowsk\u0105[iii]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie jednak w perspektywie historycznej obawy krytyk\u00f3w rywalizuj\u0105cych ze Sto\u0142ypinem o kszta\u0142t i cel rosyjskiego konserwatyzmu wydaj\u0105 si\u0119 tym bardziej uzasadnione, \u017ce r\u00f3wnie (nie)dobrze skutkiem reform i zapadnizacji Rosji mog\u0142o by\u0107 jej narastaj\u0105ce uzale\u017cnienie od kapita\u0142u angielskiego i francuskiego, a co za tym idzie przyspieszona pauperyzacja kapitalistyczna, rozpad tradycyjnych wi\u0119zi spo\u0142ecznych i w efekcie tak czy inaczej wzrost presji rewolucyjnej. Charakterystyczne, \u017ce tacy ultrakonserwatywni oponenci Sto\u0142ypina jak Durnowo nie opierali si\u0119 bynajmniej samej industrializacji, przeciwnie, domagali si\u0119 wr\u0119cz jej przyspieszenia, wzmocnienia w\u0142asn\u0105 ekspansj\u0105 handlow\u0105 Rosji przede wszystkim w Chinach. Uwa\u017cali te\u017c, \u017ce na wz\u00f3r niemieckiej cesarskiej socjaldemokracji \u2013 mo\u017cliwa jest rosyjska klasa robotnicza wkomponowana w system samodzier\u017cawia[iv]<\/sup><\/a>. Za\u0142o\u017ceniem by\u0142o te\u017c jednak przyj\u0119cie od pocz\u0105tku zdecydowanie odmiennego kursu geopolitycznego ni\u017c ten, kt\u00f3ry narzucono Imperium ju\u017c po \u015bmierci Sto\u0142ypina, a kt\u00f3ry ostatecznie doprowadzi\u0142 do zgubnej w skutkach wojny i ostatecznej kl\u0119ski dawnej Rosji, jak\u0105 by\u0142a przede wszystkim rewolucja lutowa i jej tragiczne nast\u0119pstwa.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Elity gubi\u0105 Rosj\u0119<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Problemem Rosji by\u0142a (jest?) s\u0142abo\u015b\u0107 jej elit, ich podatno\u015b\u0107 na zachodnie nowinki, sk\u0142onno\u015b\u0107 do ulegania obcym<\/strong>. Objawi\u0142o si\u0119 to najsilniej w trakcie rewolucji lutowej i rozpadu pa\u0144stwa por\u00f3wnywalnego raczej z czasami Jelcyna<\/strong> ni\u017c ze Smut\u0105. Nielicznym tradycjonalistycznym entuzjastom bia\u0142ej legendy warto przy tym przypomnie\u0107, \u017ce faktycznie caratu nikt nie broni\u0142, nawet w szeregach Bia\u0142ych ma\u0142o kto opowiada\u0142 si\u0119 za powrotem do dawnego porz\u0105dku. Z kolei przebieg alianckiej interwencji tylko potwierdza\u0142, \u017ce dawni sojusznicy zmierzaj\u0105 do podzielenia si\u0119 rosyjskim bogactwami, czyli realizuj\u0105 ten sam scenariusz, co w ramach swojego udzia\u0142u w kapitalistycznych przemianach Rosji, tylko w przy\u015bpieszonej, drastycznej formie. Zbyt cz\u0119sto tak\u017ce w Rosji zapomina si\u0119, \u017ce historycznym nieszcz\u0119\u015bciem by\u0142a dla niej by\u0142a przede wszystkim rewolucja lutowa. Po pierwsze doprowadzi\u0142a do kontynuowania wojny, co dla Rosji by\u0142o destrukcyjne. Po drugie zdezorganizowa\u0142a pa\u0144stwo i prowadzi\u0142a wprost do jego rozpadu na republiki etniczne. Po trzecie za\u015b oba te procesy przyspiesza\u0142y jedynie przej\u0119cie kontroli nad Rosj\u0105 przez jej gospodarczych konkurent\u00f3w, chwilowo tylko nazywanych sojusznikami. W tej sytuacji rewolucja pa\u017adziernikowa jawi si\u0119 raczej nietrafn\u0105, ale zrozumia\u0142\u0105 reakcj\u0105 na realny upadek spowodowany lutowym przewrotem.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tron i Lud<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Czy faktycznie Rosja mia\u0142a trzecie wyj\u015bcie, poza zapadnickim reformizmem a bolszewick\u0105 destrukcj\u0105? Teoretycznie tak, gdyby u ster\u00f3w Imperium sta\u0142 kto\u015b zdolny do przeprowadzenia odg\u00f3rnej przemiany pa\u0144stwa w imi\u0119 zachowania spo\u0142ecze\u0144stwa, w oparciu o wi\u0119\u017a tronu i ludu, ponad g\u0142owami elit, inteligencji i bur\u017cuazji. Dla realizacji takiego scenariusza Aleksandrowi III<\/strong> zabrak\u0142o wyobra\u017ani, Dostojewskiemu <\/strong>wp\u0142ywu politycznego, Wittemu determinacji, a mo\u017ce i pokonania w\u0142asnego narcyzmu, Sto\u0142ypin za\u015b swoj\u0105 misj\u0119 orientowa\u0142 w\u0142a\u015bnie na t\u0119 klas\u0119, kt\u00f3ra ostatecznie doprowadzi\u0142a do upadku dawnej Rosji, podczas gdy Miko\u0142aj II<\/strong>… No c\u00f3\u017c. Nieprzypadkowo jakim\u015b tylko echem niedosz\u0142ego sojuszu Imperatora z jego ludem sta\u0142a si\u0119 legenda Rasputina<\/strong> (sk\u0105din\u0105d nie tylko z\u0142o\u015bliwcy dopatruj\u0105cy si\u0119 fizycznego podobie\u0144stwa za spadkobierc\u0119 tej akurat tradycji uwa\u017caj\u0105 Aleksandra Dugina<\/strong>).<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Jest zatem czym\u015b naturalnym, \u017ce obecna w\u0142adza pa\u0144stwowa Federacji Rosyjskiej odwo\u0142uje si\u0119 do linii sto\u0142ypinowskiej, bo ta najlepiej oddaje usposobienie wsp\u00f3\u0142czesnych elit, nie zra\u017conych nawet faktem, \u017ce po dziesi\u0119ciu pr\u00f3bach zamachu na Piotra Arkadiewicza \u2013 jedenasta okaza\u0142a si\u0119 wreszcie udan\u0105, a w\u015br\u00f3d podejrzanych o kierowanie r\u0119k\u0105 strzelca byli przedstawiciele \u00f3wczesnego establishmentu. Czy wi\u0119c odwo\u0142ywanie si\u0119 akurat do Sto\u0142ypina nie jest w istocie bardziej ostrze\u017ceniem wewn\u0119trznym ni\u017c zewn\u0119trzn\u0105 deklaracj\u0105 si\u0142y? <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Samemu W\u0142adymirowi Putinowi wydaje si\u0119 brakowa\u0107 nie tyle instrument\u00f3w w\u0142adzy, co raczej osobowo\u015bci politycznej, by zaryzykowa\u0107 program odg\u00f3rnie zainicjowanej, ale oddolnie realizowanej przemiany, w wymiarze spo\u0142ecznym, ekonomicznym, a w perspektywie tak\u017ce systemowym i geopolitycznym. W tej sytuacji droga Sto\u0142ypina wydaje si\u0119 wi\u0119c bezpiecznym odniesieniem, oczywi\u015bcie przy zastrze\u017ceniu, \u017ce tym razie si\u0119 powiedzie. Dla Rosji i jej prezydenta jest to wi\u0119c rodzaj ostrego eksperymentu z silnym komponentem d\u00e9j\u00e0 vu. I r\u00f3wnie \u0142atwo mo\u017cna na tej drodze sko\u0144czy\u0107 i jak Piotr Arkadiewicz, i \u2013 co gorsza \u2013 jak Miko\u0142aj II\u2026<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Konrad R\u0119kas<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n [i]<\/sup><\/a> G. Tokmakoff (1971) \u201eStolypin’s Agrarian Reform: An Appraisal\u201d, The Russian Review<\/em> , 30 (2), str. 128.<\/p>\n\n\n\n [ii]<\/sup><\/a> F. Engels [1875] On Social Relations in Russia<\/em> w: K. Marx and F. Engels (1975 \u2013 2004) Collected Works<\/em>, vol. 24, New York, NY: International, p. 39. Karol Marks powt\u00f3rzy\u0142 to stanowisko w swoim li\u015bcie do Wiery Zasulicz<\/strong> z 8. marca 1881 r. <\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n